Glass pyramid prism reflecting colorful sunlight in the background.

Το διαγνωστικό πρίσμα της ψυχιατρικής διάγνωσης: Ένα εργαλείο αξιολόγησης που μπορεί να ρίξει φως στην ψυχοπαθολογία των ασθενών

Σύμφωνα με τον Δρα Pies, η κατηγορική δομή του DSM-5 δεν προσφέρεται για τη λεπτομερή αποδόμηση των προβλημάτων των ασθενών. Αυτός ο γρίφος τον οδήγησε, κατά τη διάρκεια τεσσάρων δεκαετιών εργασίας στην ψυχιατρική, να επινοήσει ένα διαγνωστικό πρίσμα για να βοηθήσει τον κλινικό να αξιολογήσει έναν ασθενή για πρώτη φορά. Χρησιμοποιεί αυτή τη μεταφορά λόγω των διαθλαστικών ιδιοτήτων του πρίσματος, έτσι ώστε μια δέσμη φωτός να διαχωρίζεται στα χρώματα του ουράνιου τόξου. Το διαγνωστικό πρίσμα του Δρα Pies αποτελείται από 7 κατηγορίες που αντιπροσωπεύουν τη διάθλαση της κλινικής εικόνας του ασθενούς, επιτρέποντας στον κλινικό να κατανοήσει καλύτερα τα προβλήματά του. Αυτό το σύνολο των 7 κατηγοριών απλοποιεί και συμπυκνώνει μεγάλο μέρος του περιεχομένου των 20 βασικών κατηγοριών του DSM, μετατρέποντάς τες σε ένα σύνολο διαταραχών λειτουργίας.

Οι επτά λειτουργικές κατηγορίες είναι οι εξής:

  1. Διαταραχές της αντίληψης της πραγματικότητας (π.χ. παραληρηματικές ιδέες, ψευδαισθήσεις, επαναβίωση, αποπραγματοποίηση, σύντομα ψυχωτικά επεισόδια)
  2. Διαταραχές της μνήμης, του υπολογισμού, του προγραμματισμού ή της προσοχής (δηλαδή, γνωστικές διαταραχές)
  3. Αποσυνδετικές διαταραχές (π.χ. αποσυνδετικές καταστάσεις, αποπροσωποποίηση, σύγχυση ταυτότητας, απώλεια των ορίων του εγώ, κ.λπ.)
  4. Διαταραχές της ποιότητας της διάθεσης, της ρύθμισης ή της σταθερότητας (περιλαμβάνει αγχώδη διαταραχή, μανιοκαταθλιπτικά επεισόδια, κυκλοθυμική διαταραχή κ.λπ.)
  5. Διαταραχές της αυτορρύθμισης της συμπεριφοράς (π.χ. αυτοτραυματισμός, βία, ψυχαναγκασμοί, παθολογική ενασχόληση με τυχερά παιχνίδια, δυσκολία ελέγχου της όρεξης ή της χρήσης ψυχοδραστικών ουσιών)
  6. Διαταραχές της διεργασίας, της οργάνωσης και της ροής της σκέψης (χάλαση των συνειρμών, αποδιοργανωμένη σκέψη, παρεμβατικές σκέψεις, εμμονές)
  7. Διαταραχές των διαπροσωπικών σχέσεων (αντικοινωνικές τάσεις, ασταθείς σχέσεις, σχάση, συμπεριφορά εκμετάλλευσης των άλλων κ.λπ.)

Αυτές οι κατηγορίες διαταραχών δεν προορίζονται να αντικαταστήσουν τις 20 κατηγορίες του DSM-5 ούτε προορίζονται να χρησιμοποιηθούν ως ολοκληρωμένες, βασισμένες στην αιτιολογία εξηγήσεις των προβλημάτων που παρουσιάζει ο ασθενής. Αυτό το διαγνωστικό πρίσμα ισοδυναμεί με μια προδιαγνωστική αποδόμηση των προβλημάτων του ασθενή, με απώτερο στόχο τη διαμόρφωση μιας βιοψυχοκοινωνικής περίπτωσης και την ανάπτυξη της κατάλληλης φαρμακευτικής αγωγής. Είναι επίσης σημαντικό να σημειωθεί ότι αυτές οι επτά κατηγορίες δεν αντιστοιχίζονται σωστά σε συγκεκριμένες κατηγορίες του DSM. Για παράδειγμα, ένας ασθενής που έχει διαγνωστεί με σχιζοφρένεια με βάση τα κριτήριατου DSM-5 μπορεί να εμφανίσει συμπτώματα από την πρώτη κατηγορία (παραληρητικές ιδέες, ψευδαισθήσεις) ή την τρίτη κατηγορία (απώλεια των ορίων του εγώ) ή την έκτη κατηγορία (χάλαση των συνειρμών) ή την έβδομη κατηγορία  (ασταθής διαπροσωπικές σχέσεις) ή ακόμα και από όλες τις επτά κατηγορίες.

Φυσικά, ελλοχεύουν γνωσιολογικοί, διαγνωστικοί, ακόμη και θεραπευτικοί κίνδυνοι όταν βλέπουμε τα προβλήματα ενός ασθενή μέσω αυτού του είδους διαθλαστικού φακού. Eάν χρησιμοποιηθεί μεμονωμένα, αυτή η προσέγγιση μπορεί να αποκρύψη μια ενιαία διαγνωστική οντότητα, η οποία ενδέχεται να εξηγεί αιτιολογικά την κλινική εικόνα του ασθενούς. Αυτό το σημείο θυμίζει το γνωστό ξυράφι του Όκαμ, που πήρε το όνομά του από τον φραγκισκανό μοναχό και φιλόσοφο του 14ου αιώνα Γουλιέλμο του Όκαμ. Αν και ο ίδιος δεν χρησιμοποίησε ποτέ τον όρο ξυράφι, συνήθως χρησιμοποιούμε αυτόν τον όρο για να δηλώσουμε ότι «κανείς δεν θα πρέπει να προβαίνει σε περισσότερες εικασίες απ’ όσες είναι απαραίτητες».

Για παράδειγμα, η διάγνωση της σχιζοφρένειας μπορεί κάλλιστα να αποτελεί την καλύτερη περίπτωση για τη συνεμφάνιση παρανοειδών παραληρηματικών ιδεών, ακουστικών ψευδαισθήσεων, απώλειας ορίων του εγώ, χάλασης συνειρμών και άλλων χαρακτηριστικών που σημειώνονται στα κριτήρια του DSM-5 για τη σχιζοφρένεια. Ο κλινικός, για να χρησιμοποιήσει το ξυράφι του Όκαμ, μπορεί να χρειαστεί να λάβει υπόψη του την αντίστροφη διάθλαση – ανάλογη με το φαινόμενο στο οποίο, όταν περάσει κανείς τα διαχωρισμένα χρώματα από ένα δεύτερο πρίσμα τοποθετημένο σε αντίθετο προσανατολισμό, τα φάσματα του ουράνιου τόξου ανασυνδυάζονται, παράγοντας ξανά λευκό φως. Στην πραγματικότητα, έχοντας διαχωρίσει την παρουσίαση του ασθενούς σε επιμέρους δυσλειτουργίες, ο κλινικός πρέπει στη συνέχεια να αναρωτηθεί αν υπάρχει μια ενιαία, άρτια καθορισμένη νόσος που μπορεί να εξηγήσει αυτό το σύνολο διαταραχών;» Από την εμπειρία του, ο Δρ Pies, λέει ότι αυτό που αποφέρει μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση είναι συχνά η διαδικασία εναλλαγής μεταξύ αυτών των δύο μεθόδων, δηλαδή της διάθλασης και της αντίστροφης διάθλασης.

Αντιμετωπίστε την ασθένεια όποτε είναι δυνατόν

Για να είμαστε σαφείς, η υπερβολική εστίαση σε μεμονωμένα συμπτώματα ή λειτουργικά ελλείμματα εμπεριέχει τον κίνδυνο να χάσουμε το δάσος κοιτάζοντας μόνο τα δέντρα, δηλαδή να λάβουμε υπόψη την πάθηση του ασθενή συμπτωματικά αντί να αποκαλύψουμε την υποκείμενη νόσο. Δυστυχώς, τόσο στην ψυχιατρική όσο και στη γενική ιατρική, συχνά δεν είμαστε σε θέση να προσδιορίσουμε μια ενιαία οντότητα υποκείμενης νόσου που να εξηγεί την κλινική εικόνα του ασθενή.

Σε αμφίσημες περιπτώσεις, είναι χρήσιμο να εντοπιστούν συγκεκριμένα λειτουργικά ελλείμματα που μπορούν να βελτιωθούν με προσεκτική θεραπεία. Το διαγνωστικό πρίσμα μπορεί να είναι ένα χρήσιμο εργαλείο για την καθοδήγηση μιας τέτοιας θεραπείας.

Ο Δρ Pies είναι ομότιμος Καθηγητής Ψυχιατρικής και Λέκτορας Βιοηθικής και Ανθρωπιστικών Επιστημών στο SUNY Upstate Medical University, Κλινικός Καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Tufts  και αρχισυντάκτης του Psychiatric Times (2007-2010). Ο Dr Pies είναι συγγραφέας πολλών βιβλίων. Μια συλλογή από τα έργα του βρίσκεται στο Amazon.categories, μετατρέποντάς τα σε ένα σύνολο λειτουργικών διαταραχών.

Πηγή: Psychiatric Times